قبل از رسيدن ماه محرم رسم است که اهالي محل تمام اثاثيه و فرش‌هاي مسجد را براي نظافت بيرون مي‌برند و مي‌شويند و بعد در و ديوار مسجد را تميز مي‌کنند. مردم لاور رزمي بوشهر، به اصطلاح خودشان قبل از رسيدن‌ «ماه حسين» لباس سياه پوشيده و جامه محرم را آماده مي‌کنند. در آباده فارس نيز به محض رويت هلال ماه محرم چند علم سياه را که دور چوب آن را با پارچه سبز و بنفش پوشانده‌اند، به پشت بام حسينيه يا مسجد آبادي مي‌برند و با فرياد «ياحسين ياحسين» آنها را در سر جاي خود مستقر نموده و بعد تکيه و حسينيه را سياه پوش مي‌کنند.

طشت گذاري

يکي از آيين‌هايي که قبل از شروع عزاداري دهه اول محرم در برخي نقاط ايران انجام مي‌گيرد، مراسم طشت گذاري است. بطور مثال در اردبيل و زنجان چند روز مانده به دهه محرم، اهالي محل چندين طشت را از آب پر نموده و به ياد سقاي کربلا در مساجد محل مي‌گردانند و در برخي مناطق نيز مردم هدايايي را به هيئات عزاداري تقديم مي‌دارند. اين مراسم در جاهاي ديگر به شکل‌هاي مختلفي اجرا مي‌شود.

 نواختن سنج و دمام                                                                                          

اهالي بوشهر با نواي سنج و دمام آشنايي ديرين دارند. در چند روز مانده به ايام محرم مردم هر محله با نواخته شدن اولين نواي سنج و دمام از شروع عزاداري مطلع مي شوند. مردم بوشهر براي نوازندگان دمام و سنج احترام ويژه‌اي قائلند چرا که معتقدند ارج و قرب نهادن به آنها احترام به صاحب عزاداري هاست. در مراسم آييني نواختن سنج و دمام هر گروه از عزاداران از هفت دمام، هفت سنج و يک بوق استفاده مي کنند.

آيين علم‌بندان در روستاهاي بيرجند                                                        

در روز اول ماه محرم طي تشريفاتي چوب علم را که در سال قبل در مسجد به امانت گذاشته‌اند، برمي‌دارند و به کنار چشمه آبادي مي‌برند. ابتدا چوب علم را در آب روان قرار مي‌دهند تا مطهّرش کنند، بعد پارچه سياه يا «پوش‌ علم» را به تن علم مي‌کنند. البته مراسم رسمي و کامل علم‌بندان در شب هفتم ماه محرم و با حضور تمام اهالي صورت مي‌گيرد. در اين مراسم آنهايي که نذر دارند، شيريني، خرما و پارچه‌هاي نذري‌شان را به مسجد مي‌برند. بعد از تزيين علم کمي آب روي تيغه علم مي‌پاشند، برخي اين آب را متبرک مي‌دانند. البته در اين آب، عطر و گلاب و عنبر هم مي‌ريزند، بعد علم را به دست علمدار مخصوص آبادي مي‌سپارند تا پيشاپيش دسته‌هاي عزاداري حرکت کند.

صورت های تمثیلی در مناسک مذهبی

   بررسي صورت‌هاي تمثيلي در مناسک مذهبي از ديرباز مورد توجه محققان و پژوهشگران بيشماري قرار ‌گرفته است. ليکن دستيابي به تاريخ دقيق شکل‌گيري اين اشياي نمادين و نقش بي‌بديل آن در آيين‌ها و مناسک مذهبي غيرممکن به نظر مي‌رسد. اما در بررسي فلسفه پيدايش اين نمادها جستجو در تاريخ و اسطوره‌هاي به يادگار مانده اقوام مختلف بي‌فايده نخواهد بود، چرا که بررسي صورت‌هاي گرفته شده نشان مي‌دهد برخي از اين رفتارهاي آييني و عبادي قدمتي به عمر تاريخ دارد. وقتي صحبت از محرم و عاشورا مي‌شود، ناخودآگاه به ياد علم، کُتَل، بيرق، نخل‌گرداني، فانوس‌بندي و شمع‌گرداني مي‌افتيم. صورت‌هاي تمثيلي و رمزي در رفتارهاي مذهبي و کاربردي که اشياي نمادين در مناسک و آيين‌هاي مذهبي دارند داراي معاني ويژه‌اي بوده که درک و ارزش آنها با معيارهاي خارج از تفکرات ديني بيگانه با عقايد مردم دشوار مي‌نمايد. بايد فلسفه پيدايش اين نمادها و صورت‌هاي تمثيلي را در رفتارهاي آييني- عبادي مردم مورد مطالعه قرار داد تا به بن‌مايه‌هاي اسطوره‌اي و تاريخي آن پي برد.

نخل‌گرداني                                                                                        

يکي از قالب‌هاي شيئي(نمادين)در آيين‌هاي بزرگداشت محرم، مراسم نخل‌گرداني است. پيشينه اين مراسم به دوره صفويه برمي‌گردد. در اين دوره بنا به نوشته ژان کالمار بناي نماديني به نام نخل به نشانه تابوت امام‌حسين(ع) را در دسته‌هاي عزاداري به حرکت در مي‌آوردند، زيرا معتقد بودند پيکر امام بر تخت‌رواني از چوب خرما به مدفن برده شده است. در مورد وجه تسميه نخل نزديک‌ترين اظهارنظر در فرهنگ مردم شباهت اين نشانه به شاخه درخت خرماست که مي‌گويند شاخه درخت‌خرما از ديرباز به عنوان عامل خبر و نشر وقايع مورد استفاده بوده‌است. نخل در اکثر شئونات فرهنگي و زندگي‌اجتماعي مردم حضوري معمولي داشته و دارد. وجود اصطلاحاتي مانند: نخل اميد، نخل جواني، نخلت پاي نمي‌گيرد، و پاي نخل چه کسي سينه مي‌زني؟ از جمله آثار حضور نخل در زندگي عامه است. محتشم کاشاني چنين مي سرايد:

اين نخل تر کز آتش جان سوز تشنگي                     زخم از ستاره بر تنش افزون، حسين توست

نخل‌گرداني در کيلان دماوند

در منطقه کيلان دماوند، در آستانه ماه‌محرم در مساجد و حسينه‌ها آيين ويژه‌اي را براي تزيين نخل و نخل‌گرداني برپا مي‌کنند. در هشتم محرم، از ساعات اوليه بامداد عده‌اي درحالي که دايره‌وار مي‌ايستند، همراه با حرکت تند پاها و دست‌ها به سينه‌زني مشغول مي‌شوند و نوحه ويژه‌اي را نيز با صداي بلند مي‌خوانند. عزاداران سپس در دسته‌هاي مختلف به حرکت در‌مي‌آيند و درحالي که پيشاپيش آنان عده‌اي نخل را روي شانه‌هاي خود حمل مي‌کنند، در طول راه نخل را در دست حمل مي‌کنند، بدون آن که حتي يک لحظه آن را بر زمين بنهند. در پاي نخل، که آنرا نمادي از پيکر امام‌حسين‌(ع)مي‌دانند، گوسفند قرباني مي‌کنند و اسپند و عود نيز به آتش مي‌ريزند . از ميان جمعيتي که در پشت نخل در حرکت هستند، گاه صداي چاووش‌خواني يا تلاوت قرآن و يا اشعاري در رثاي قيام کربلا به گوش مي‌رسد و فاصله بين هيئت‌هاي سينه‌زني و زنجيرزني‌ به وسيله چند علم و کتل حفظ مي‌شود. اين مراسم تا گورستان مرکزي کيلان ادامه مي‌يابد و عزاداري تا پاسي از شب طول مي‌کشد.

طوغ يا علم                                                                                        

علاوه بر نخل، در برخي از شهرهاي ايران از نوعي علم به عنوان نماد در سوگواري امام‌حسين(ع) استفاده مي‌شود. مثلاً در بيرجند از چوب درخت طاغ(tâq) نوعي علم مي‌سازند و در عزاداري ها از آن استفاده مي‌کنند. کلمه طوغ که به صورت توغ هم نوشته مي‌شود از نام همين درخت گرفته شده و سابقه آن به گذشته‌هاي دورتر هم مي‌رسد. طوغ يا علم از زمان آغامحمدخان قاجار به اين طرف در بيرجند و ساير شهرهاي خراسان به کار مي‌رفته است. اين گونه علم‌ها در برخي جاهاي ديگر ازجمله در اراک و آذربايجان نيز کاربرد دارد. طوغ در هر جايي نشان و معرف چيز خاصي مي‌باشد. در جايي نماد شخص باني تکيه، در جايي نشان محله و دسته عزاداري و در جاي ديگر نشان و نماد يک روستا يا ده است. به هرحال آنچه که مسلم است نماد علم در واقع نشانه و نماد علم و علمدار کربلاست.

 

تعزيه                                                                                                

تعزيه هنري مردمي است و مردم متولّي امين و نکته سنج اين هنر مقدسند. تعزيه قصه بلندي است به بلنداي ابديت، شرح‌حال دريادلان و بازگو‌کننده ماجراي شيفتگي‌ها و پاکي‌ها در برابر نيرنگ‌ها، ناپاکي‌ها و نامردمي‌هاست. در تعزيه زبان گفتگو، شعر است، اشعاري که با سوز و گداز سروده مي‌شود و اگر تعزيه‌خوان در ميدان آنرا با حرکات مناسب بخواند و اجرا کند بي‌گمان سنگدل‌ترين بيننده از‌ ديدن آن متأثر خواهد شد. صداي خوش در تعزيه از اعتبار ويژه‌اي برخوردار است. هر تعزيه‌خوان با توجه به نقشي که به عهده مي‌گيرد بايد آواز و آهنگ مخصوصي داشته باشد. در تعزيه معمولاً دو دسته‌ي موافق‌خوان و مخالف‌خوان وجود دارد که در فرهنگ‌عامه به آنها انبياءخوان و اشقياء خوان مي‌گويند.

موسيقي و تعزيه                                              

همه ساله در ايام محرم نمايش تعزيه در مناطق مختلف کشور اجرا مي شود. در برگزاري مراسم تعزيه، تنظيم موزيک، گفتارها و بازي‌ها بسيار مهم است. هنرمندان بومي و محلي با همت و جديت در اين آيين شرکت مي کنند و عده‌اي در نقش اشقيا و و عده نيز در نقش اوليا با حرارت خاصي ايفاي نقش مي کنند. در زير دو بيت از تعزيه دو طفلان مسلم به روايت حسين صالحي راد از دربند سر شميران آورده مي شود:

اي باد صبا سوي مدينه گذري کن                           بر خاک کف پاي حسين نوحه گري کن

برگو به حسين، شد پدر ما به فدايت                       بر بي پدران اي شه خوبان نظري کن

چهارشنبه آخر ماه صفر(رسمي فراموش شده)                                                         

اين مراسم در آخرين چهارشنبه ماه‌صفر برگزار مي‌شد که امروزه تقريباً از يادها رفته و فراموش شده است. اين آيين که به ياد روزهاي خروج مختارثقفي که به خونخواهي امام‌حسين(ع) قيام کرد برگزار مي‌شد به اين صورت انجام مي‌شد که غروب چهارشنبه مقداري هيزم بالاي پشت بام منازل برده و آتش مي‌زدند به طوري که شعله‌هاي آن از فاصله خيلي دور پيدا بود. هنگام سوختن آتش، لعن و نفرين بر قاتلان امام حسين نموده و در آخر کار آتش‌ها را از بام به پايين مي‌ريختند و کوزه‌اي از آب روان را روي آن مي‌افکندند تا با شکستن کوزه باقيمانده آتش خاموش شود.

بازتاب واقعه کربلا در ضرب‌المثل‌ها                                                                     

_آب دست يزيد افتاده است، كنايه از افتادن كار به دست مسئولي سختگير است، سپرده شدن امور به كسي كه از او كمترين اميد مؤافقت يا آسان گيري نتوان داشت.

_آب را هم مضايقه كردند كوفيان، كنايه به اشخاصي است كه از حداقل همراهي و همكاري دريغ مي‌كنند. مصراعي از اين بيت محتشم كاشاني به اين مضمون است:

از آب هم مضايقه كردند كوفيان              خوش داشتند حرمت مهمان كربلا!

_آبي بنوش و لعنت حق بر يزيد كن            جان را فداي مرقد شاه شهيد كن

در افواه مي گويند: لعنت حق بر شمر و يزيد.

_آبي كه به زندگي ندادند به حسين            چون گشت شهيد بر مزارش بستند

اين مثل از بيان جبرئيل در تعزيه متوكل و آب بستن به قبر امام حسين(ع) از نسخه‌هاي تعزيه گرفته شده است. اين مثل به كار بي موقع و نامناسب با زمان اشاره دارد و صورت‌هاي ديگر اين ضرب المثل چنين است:

آبي كه به زندگي ندادي به حسين                 چون گشت شهيد بر مزارش بستي

يا مي‌گويند: امام حسين تا زنده بود آبش ندادند، وقتي شهيد شد بستند به مزارش

تقارن محرم با نوروز

تقريباً هر سي‌وچهار سال يكبار، آغاز سال قمري با نوروز و آغاز سال نو شمسي ايراني مقارن مي‌شود. صرفنظر از عملكرد حكومت‌ها، عامه‌مردم در زمان تقارن محرم‌الحرام با نوروز باستاني، حرمت نگه داشته و به عزاداري سالار شهيدان پرداخته‌اند. در دوره شاه عباس صفوي آغاز سال 1020 هجري شمسي با ششم محرم الحرام مصادف شد. در اين سال به گزارش اسكندر بيك تركمان، ‌شاه عيد نگرفت و به عزاداري پرداخت وي مي نويسد: ابومظفر شاه عباس بهادرخان در دارالسلطنه اصفهان، نزول اجلال داشتند و به جهت ايام عاشورا كه شيعيان و مواليان اهل بيت در تعزيت سيدالشهدا، ‌خامس آل‌عبا لباس سوگواري پوشيده‌اند و ملال بر ضماير مستولي بود به لوازم نوروز و جشن و سرور آن روز فيروز قيام ننمودند و زبان حال صغير، كبير، برنا و پير در آن ايام ملالت فرجام به مضمون اين مقال كه افصح الشعرا المتأخرين محتشم كاشاني در مرثيه آن حضرت القاء نموده، مترنم بود:

اي چرخ غافلي كه چه بيداد كرده اي                           وز كين چها درين ستم آباد كرده‌اي

سقاخانه‌ها                                                                                                           

علاقه و ارادت ايرانيان نسبت به خاندان نبوت و حماسهء كربلا موجب شد كه به‌ هر تشنه‌ لبي آب رايگان بدهند و در مساجد، معابر، بازارها و گذرها مخصوصاً به هنگام تابستان، ظروف و قدح‌هاي آب سرد قرار دهند تا مردم راهگذري كه تشنه‌اند از آن آب بنوشند و خاطره شهادت امام و اصحاب او را زنده و جاويدان نگاه دارند. اين امر باعث ايجاد بناهايي شده است که در فرهنگ مردم و معماري ايراني به سقاخانه‌ معروف است. افراد بنا بر مشكل و گرفتاري كه دارند دخيلي را به پنجرهسقاخانه مي‌بندند،اين دخيل مي تواند يك تكه پارچه سبز يا يك باريكه پارچه از لباس و يا يك قفل كوچك باشد. آنها با بستن دخيل كه نوعي توسل است با خدا عهد مي‌كنند كه اگر مشكلشان حل شود صدقه‌اي را در راه رضاي خدا بدهند.آنها با گره زدن پارچه و با زدن قفل صاحب اصلي خانه(امام حسين(ع) و حضرت ابوالفضل) را بين خود و خداي خود شفيع قرار مي‌دهند و از او مي‌خواهند كه حاجتشان را برآورده كند.

 

 

تکيه                                                                                                 

ظاهراً در دوره صفوي براي اولين بار بنايي براي برگزاري تعزيه احداث شد. در ايران قديميترين مدرك مكتوب در مورد ساختمان دائمي براي مراسم سوگواري يا آنچه امروزه به «تكيه» مشهور است، مربوط به كتيبه‌يي است كه به گفته هانري ماسه‌ي فرانسوي، تاريخ 1202 قمري 1786 ميلادي را دارد و در منزلگاهي در استرآباد موجود است. اگرچه هانري ماسه تكيه را خانقاه ناميده و احتمال مي‌رود منزلگاه استرآباد نيز چنين جايي بوده باشد، مع الوصف متن كتيبه آشكار مي‌كند كه جايي به عنوان محل برپايي مراسم محرم وجود داشته است و اين عبارت كه «صحن تكيه كه همه عالم در آن براي شهيدان كربلا مي‌گريند»بايد اشاره به يك بخش و يا احتمالاً كل بناي تكيه بوده باشد كه در متن كتيبه آمده است. تاريخ ساخت قديمي‌ترين تكيه‌ها در تهران را به پيش از دوره قاجار مي رسانند. براساس منابع موجود، ظاهراً تكيه حمام خاتم در محله چاله ميدان به دستور خاتم، خواهر شاه طهماسب صفوي ساخته شد. تكيه اوژها يا افشارها در محله سنگلج نيز از دوره شاه طهماسب بوده است. در تهران تكاياي فراوان ديگري نيز وجود داشته است.

محرم در سفرنامه‌ها

سفرنامه‌ويسان اروپايي مراسم عزاداري ماه محرم را بيش از ساير مراسم ها و آداب و رسوم مردم ايران در سفرنامه‌هاي خود توصيف كرده‌اند. سفرنامه‌نويساني كه در سه دوره صفويه، زنديه و قاجاريه به ايران آمده اند، در شرح مشاهدات خود از مراسم عزاداري كم و بيش به برخي نكات مشترك اشاره كرده‌اند. نكته‌اي كه در همه سفرنامه‌ها ديده مي شود ، توجه خاص حاكمان صفوي و بويژه قاجاري به برگزاري اين مراسم است. بر اساس اظهارات اين سفرنامه‌نويسان، توجه شاهان صفوي و قاجاري موجب شد كه به تدريج بر تعداد بناها و تكايايي كه مكان‌هاي برگزاري اين مراسم بودند، افزوده گردد و اقبال عموم به اين مراسم بيشتر شود.

مصطفي خلعت‌بري ليماکي

 

 

 

اضافه کردن نظر

کد امنیتی
تازه سازی

اخبار تصویری