سیر تاریخی تعزیه و تکیه در ایران (1)

تاريخ ساخت قديمي ترين تكيه ها در تهران را به پيش از دوره قاجار مي رسانند. براساس منابع موجود، ظاهراً تكيه حمام خاتم در محله چاله ميدان به دستور خاتم، خواهر شاه طهماسب صفوي ساخته شد. تكيه اوژها يا افشارها در محله سنگلج نيز از دوره شاه طهماسب بوده است.

در تهران تكاياي فراواني وجود داشته است. در تقسيم بندي تكاياي تهران به تكايايي كه ظاهراً در آغاز مقبره و بقعه‌ي يكي از بزرگان و مشايخ يا سادات محلي بود، بر مي خوريم كه در صحن يا حياط و ايوان جلوي مقبره و پيرامون آن، مراسم سوگواري مذهبي بر پا مي شد. پس از رواج تعزيه خواني در تهران، ‌اين مقبره ها و ضمايم آن با كمي تغيير به صورت تكيه به مفهوم امروزي آن در آمدند. تكايايي چون تكيه پيرزن، تكيه هفت تن، تكيه پهلوان شريف، را مي توان از جمله اين تكايا نام برد. علاوه بر آن در تكايايي كه قبلاً كاروانسرا و منزلگاه بيرون شهر بودند نيز گه گاه مراسم سوگواري و تعزيه بر پا مي‌شد كه تكيه حمام خاتم، تكيه باغ پسته و تكيه افشار از اين نوع تكايا بودند.

 معماري تكايايي كه از دوره زنديان به اين سو براي تعزيه خواني ساخته شدند، تركيبي از معماري كاروانسرا و خانقاه و ميدان بود. صاحبان يا متوليان تكاياي بزرگ و مجلل غالباً از اعيان بودند كه براي نشان دادن مقام و موقعيت سياسي و اجتماعي خود و رقابت با حريفان و كسب عزت و احترام و نفوذ در ميان عامه، براي هر چه باشكوه تر برگزار كردن مراسم عزاداري مي كوشيدند. از زمان آغاز دوره قاجار و شايد اندكي قبل از آن تا اوايل دوره ناصرالدين شاه، ده ها تكيه در تهران وجود داشته كه مهمترين آنها تكيه «حياط شاهي» در محله پامنار بود كه تعزيه خواني دولتي قبل از ساختن تكيه دولت يا تكيه حاج ميرزا آقاسي، در اين تكيه بر پا مي شد. تكيه باغ پسته بيك در محله باغ پسته بيك، تكيه نوروزخان در كنار سقاخانه نوروز، تكيه عباس آباد در بازار عباس آباد تهران، از جمله تكاياي قديمي تهران به شمار مي روند. در دوره قاجاريه تعداد تكاياي تهران به عدد چهل تا پنجاه نيز مي رسيد. تهران در دوره ناصري به غير از تكيه دولت كه بناي عظيم و باشكوهي بود، چندين تكيه ديگر نيز داشت. در واقع هر محله و كويي از محلات تهران و همچنين بيشتر گذرها و بازارچه هاي دارالخلافه، داراي تكيه‌اي بود كه مردم در روزهاي خاصي كه معمولاً روزهاي عزاداري و شبيه خواني بود در آن حاضر مي‌شدند. بايد متذكر شد كه اين تكيه ها را جماعتي از افراد خيرانديش و نيكوكار محلات براي تعزيه و اقامه مراسم سوگواري سالار شهيدان مي ساختند.

معمولاً اين تكايا به نام بانيان آنها نام گذاري مي شد. بانيان اين تكايا نيز چندين دكان، حجره، تيمچه و مغازه را براي نگهداري، تعمير، مرمت تكيه ها و برقراري تعزيه وقف مي كردند ولي اكثر تكيه ها بي‌موقوفه بودند و اهل هر محل و گذر بنا به همت و كوشش و بزرگواري خودشان، همه ساله در روزهاي عزاداري ماه محرم، تكيه ها را آماده نموده و راه مي انداختند و نمي گذاشتند مراسم تعزيت و سوگواري تعطيل گردد. نكته ديگري كه قابل ذكر است اينكه برخي از اين تكيه ها كه در محل هاي دوردست و بي رفت و آمد قرار مي گرفت، سرتاسر سال خالي و بلااستفاده بود ولي همين كه ايام عزاداري محرم نزديك مي شد، به سعي و همت اهالي دوباره رونق و جلوه اي ديگر مي يافت.

در بيشتر تكيه ها به ماسبت اقتضاي فصل، چادرهاي بزرگ بر مي‌افراشتند كه در واقع سقف اين گونه تكيه ها محسوب مي شد. اين چادرها گاه ساده و گاه با نقش هاي تزييني همراه بود. ديوارهاي تكيه با پارچه هاي سياه كه اشعاري در سوگ خاندان حضرت امام حسين(ع) بر آن نقش بسته بود، پوشانده مي‌شد. علم و كتل مخصوص تكيه نيز در جاي مناسب قرار مي گرفت. اين تكيه ها معمولاً علاوه بر راه‌هاي رفت و آمد مردم، دو مدخل ديگر نيز داشت كه قافله و سواران و شبيه خوانان از آنجا داخل شده و پس از اجراي نقش، خارج مي شدند. ضمناً سكوي گرد يا مربع شكلي در وسط تكيه براي شبيه خوانان در نظر گرفته مي شد، پيرامون سكو نيز راهي باز مي گذاشتند تا زنجيرزنان، سواران و قافله ها از آنجا بگذرند. تكيه هاي بزرگ تهران به طور نسبي گنجايش سه تا چهار هزار نفر جمعيت را داشتند كه هر يك ازآنها به نام باني آن معروف شده بود. به موجب مداركي كه در دست است، در حدود سال 1285 هجري در تهران بيش از سي تكيه داير بوده و بعدها ده پانزده تكيه بر آنها افزوده شده و تعداد آنها به چهل، پنجاه تكيه رسيده است...

ادامه دارد...

 

 

 

اضافه کردن نظر

کد امنیتی
تازه سازی

نظرات  

0 #2 طیبه شهبازی 1393-10-24 09:48
بسیار عالی
0 #1 رضا جعفری نژاد 1393-10-22 21:25
بابت مطالب خوبتان سپاسگزارم

اخبار تصویری