نگاهی به جشن شب چله

در گذشته آیین شب یلدا یا شب چله (آغاز چله کوچک زمستان) بسیار جدی در خانواده ها برگزار می‌شد. یلدا شبی گرامی بود و نامی زیبا هم داشت که به ويژه برای بچه ها رنگ و بویی از هزار و یک شب داشت و همراه شدن این نام زیبا با قصه های شیرین مادر بزرگ در زیر کرسی و در حال خوردن انار و هندوانه، از یلدا، شبی می‌ساخت بی‌نظیر و یگانه. البته این گردهمایی خانوادگی مختص همه بود، از یکی دو روز قبل از شب یلدا، بساط آجیل، هندوانه و انارفروشیها پررونق بود و همه مشغول تهیه و تدارک "شب چره" بودند. اما بهتر است ابتدا کمی از پیشینه این شب گرامی بدانیم و بعد از آن وارد ماجرای آداب و رسوم آن شویم.

 

تاریخچه مختصر شب یلدا
یلدا، طولانی ترین شب سال و محل تلاقی پاییز و زمستان است، شب اول دی ماه که نام آن در زبان سریانی به معنای میلاد و تولد، ریشه ای تاریخی دارد و از سویی آنرا به ظهور " میترا" ایزد خورشید، آتش، نور و گرما و از سویی به تولد حضرت عیسی مسیح منصوب کرده اند. روميان‌ نيز اين‌ شب‌ را ‌ Natalis Invictus يعني‌ روز تولد خورشید شكست‌ناپذير می‌نامند. این شب، از دیرباز شب جشن و سرور و دید و بازدید بوده و گفته می شود که رسم بر این بوده که در روز اول دی ماه، پادشاه پس از پوشیدن جامه سپید، از کاخ شاهی خارج می شده، در مکانی باز، بر روی فرش سپیدی می‌نشسته و بدون حضور نگهبان و سربازان، با مردم ملاقات می کرده و به اصطلاح بار عام می داده است. 
همانطور که گفتيم یلدا واژه ای سریانی است به معنای میلاد و تولد.(دهخدا، لغت نامه) ظاهراً همه چیز اين آيين از ایران و آیین مهر و جشن ظهور میترا آغاز می شود که در گردشی به وسعت کل تاریخ ، دوبار به ایران بازگشته است.
 به روایتی، یلدا، روز تولد میترا و مسیح است اما شهرت این شب در ادبیات و فرهنگ ايران به دلیل همان طولانی ترین شب سال بودن آن است.در این بلندترین شب سال، افراد دور و نزدیک خانواده در منزل بزرگان قوم گرد آمده ، با خوردن آجیل و میوه شب را به شادی می گذرانند. از دیرباز، یکی دو روز پیش از فرا رسیدن شب چله ، مردهای جوان، خوانچه های آراسته میوه را به منزل نامزدهای خود فرستاده ، خود به میهمانی خانه عروس می رفتند. خانواده دختر نیز لباس و پارچه نبریده ای به جای آن هدیه می فرستادند اولین اشاره ها به مراسم یلدا مربوط به دوران پیش از زرتشت است یعنی شب زاده شدن ایزد مهر. ایزدی که خورشید گردونه اوست. هنگام رواج آیین مهر در اروپا، مراسم شب یلدا با شکوه هرچه تمامتر برگزار می شد. هنگامی که مسیحیت از کشتار بی رحمانه پیروان مهر، در اروپا رواج یافت، اولیای دین پی بردند که برانداختن برخی سنتها و آیین هاي مهر غیرممکن است. از این رو شب میلاد ایزدمهر را به میلاد مسیح در 25 دسامبر بدل کردند. فاصله مختصری که میان این دو جشن وجود دارد، حاصل اشتباه در محاسبه تقویم است. در حقیقت میلاد مسیح همان شب یلدای پیروان مهر است که در ایران نیز گرامیداشت آن با رواج دین زرتشت از میان نرفته ، هنوز نیز مردم آن را بزرگ می دارند. رومیان نیز این شب را ناتالیس انویکتوس یعنی روز تولد مهر شکست ناپذیر می نامند و آن را گرامی می دارند.
شب یلدا در ادبیات
عبيد : 
ای لعل لبت به دلنوازی مشهور
وی روی خوشت به ترکتازی مشهور 
با زلف تو قصه‌ایست ما را مشکل همچون شب یلدا به درازی مشهور 
و این ابیات سعدی: 
به سخن گفتن او عقل ز هر دل برمید عاشق آن قد مستم که چه زیبا برخاست 
روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف گفتی از روز قیامت شب یلدا برخاست 
ترک عشقش بنه صبر چنان غارت کرد که حجاب از حرم راز معما برخاست 
بر خلاف نوع استفاده ای که در ادبیات ما از شب یلدا شده و آنرا معمولاً با تیرگی و تلخی آمیخته است، شب یلدا، از جشن‌های پر سرور ایرانیان است و طولانی بودن یا سیاهی آن، نه تنها مانعی بر سر راه خوشیها ایجاد نکرده، که بهانه ای برای آنها به وجود آورده و از جمله شبهای زیبا و به یادماندنی سال محسوب میشود. 
یلدا در میان اقوام مختلف
شب یلدا در آیین مردم نقاط مختلف کشور به شیوه های متنوعی جشن گرفته می شود. مردم خطه آذربایجان در این شب برای دختری که نامزد خانواده است با تازه عروس ها، هدایایی می فرستادند که اطرافش با هندوانه یی و شال قرمز بزرگی که گرداگرد آن انداخته بودند تزئین شده بود چرا که معتقدند شال قرمز باعث خوشبختی شادی و بخت زیبای عروس می شود. مردم شمال کشور نیز تمام وسائل شب یلدا را با تزئین به همراه ماهی بزرگ تزئین شده ای برای عروس پیش کش می برند. در شیراز نیز میزبان سفره ای می اندازد که بی شباهت به سفره هفت سین نیست . سفره ای متشکل از آینه و قاب تصویر حضرت علی (ع) ، یکی دو شاخه گل لاله چند شمع زیبا و رنگین و ظرفهایی از اسپند به همراه میوه ها و تنقلات مخصوص این شب و البته حلوا ارده و رنگینک و ارده شیر و خرما و انجیر. غذای ویژه سفره شب یلدا نیز در شیراز هویج پلو است. مردم این خطه معتقدند در این شب افرادی که گرم مزاجند، باید از انواع خوردنیهای سرد مانند هندوانه بخورند و برعکس سرد مزاجان، از انواع خوراکیهای سرد مانند خرما، رنگینک، انجیر و ارده شیر. همچنان فال حافظ بی شک جزء لاینفک سفره و مراسم این شب است. رسمی که از قرن 18 به بعد رواج یافته است. در شب یلدا، معمولاً هر خانواده در منزل بزرگ خاندان جمع میشدند و یا مانند عید، در اول غروب به دیدار از بزرگان فامیل رفته و یا آنطور که بعدها رسم شد، به دعوت یکی از اعضای فامیل در منزل او گرد هم می آمدند تا از ساعات طولانی این شب استفاده کنند و دور هم باشند. یکی از رسوم جالب شب یلدا که هنوز هم در بعضی مناطق ایران اجرا میشود فرستادن خوانچه به خانه عروس است. خوانچه (به معنای سفره کوچک) در واقع نوعی سینی یا طبق مستطیل چوبی است که گاهی روی آن آینه کاری و رنگ آمیزی میشود، روی این خوانچه را با سفره قلمکار یا ترمه می‌پوشاندند و در آن ظروف تزیین شده میوه می گذاشتند. این خوانچه را بر سر گرفته و به منزل عروس میرفتند. پس از آن، خانواده عروس نیز پیراهن یا پارچه نبریده مردانه برای داماد میفرستادند. در این شب انواع "شب چره" که خوراکیهای مختلفی چون آجیل شیرین (که مانند آجیل چهارشنبه سوری است) ، تخمه بوداده، هندوانه، انار و سیب و انواع میوه‌های خشک بر سر کرسی یا میز دیده می شد و به خصوص در سالهایی که هیچ وسیله سرگرمی به جز گپ و قصه و شعر نبود، این خوراکیها در خلال شنیدن قصه های دلکش و گفت و شنود، خورده می‌شد. یکی از خوردنیهایی که همه باید برایش یک سال صبر میکردند، برف شیره بود. که اگر در شب یلدا برف می آمد، موجود بود. برفی که به مصرف برف شیره میرسید، سومین برف سال بود. چرا که اعتقاد بر این بود که برف اول، برف کلاغ است و تمام آلودگیهای هوا را با خودش به پایین می آورد و بسیار آلوده است، برف دوم، برف گنجشک بود که آنهم ته مانده آلودگیها را با خود داشت و سومی، برف آدم بود که تمیز و خوشبو و مانند گل یاس سپید بود. با شروع بارش برف، یک سینی یا هر ظرف بزرگ و نسبتا گودی را در حیاط یا پشت بام، زیر برف میگذاشتند تا پر شود، سپس این ظرف برف تازه را به داخل آورده، در کاسه های کوچکتر تقسیم میکردند و رویش شیره انگور ریخته و مانند بستنی نوش جان میکردند. 
آداب و رسوم شب یلدا در نقاط مختلف ایران یکسان برگزار میشود اما هر قوم و هر شهر، برای خود ریزه کاریهایی دارند که دانستنش جالب است. بد نیست بدانید که در بعضی مناطق، شب یلدا را ‌ جشن‌ را نود روز نيز می ‌نامند چرا كه‌ ميان‌ آن‌ تا نوروز نود روز تمام‌ فاصله‌ است‌.
برای مثال مردم آذربایجان، در این شب هدایایی به خانه تازه عروسان یا دختران تازه نامزد شده میفرستند و به جای خوانچه از طبق استفاده میکنند. طبقها را با شال سرخ که نشاندهنده خوشبختی و شادی است، تزیین میکنند، هدایا را در آن میچینند و دور آنرا با هندوانه تزیین میکنند. این طبقها با رقص و پایکوبی و هلهله به خانه دختر برده میشوند. آذریها همچنين معتقدند كه در شب چله نبايد كسي به سفر برود ، چون تا سال آينده در سفر خواهد بود. شام شب یلدا در آذربایجان معمولاً کشمش پلو با آش ماست است. در شمال ایران، خانواده تازه داماد، تمام خوردنیهای شب یلدا را با تزیینات زیبا به خانه عروس میفرستند که در میان آنها یک ماهی بزرگ که در ظرف زیبایی قرار گرفته نیز به چشم میخورد. شیرازیهای مهمان نواز در شب یلدا به شب نشینی و دید و بازدید میپردازند و با گستردن سفره ای بزرگ از آنها پذیرایی میکنند. رسم است که در این شب، سفره ای مانند سفره هفت سین نیز بچینند. این سفره با آینه، قرآن، تصویر امام علی(ع) و شمعها و شمعدانهای زیبا تزیین میشود. در کنار آن اسپند دود میکنند و تمام تنقلات شب که انار، هندوانه و آجیل مشکل گشا از اجزا لازم آن هستند را، بر این سفره میگذارند. شیرازیها در شب یلدا هویج پلو میپزند و تا دیر هنگام به گفت و گو، خنده و خوشی میپردازند. شب یلدا؛ یا اولین شب زمستان که بلندترین شب سال محسوب می‎شود در میان ایرانیان آداب و رسوم خاص خود را دارد به طوری که از هزاران سال پیش تاکنون رسم بر این بوده و هست که ایرانیان این شب را جشن می‎گیرند. دهخدا در لغت نامه خود علاوه بر آن که یلدا؛ را لغتی سریانی و به معنای تولد یا میلاد می‎داند معتقد است از آنجایی که شب یلدا با میلاد مسیح مطابقت می‎کرده لذا نام یلدا برای این شب برگزیده شده است به هر حال ایرانیان شیفته جشن و شادی؛ از دوران باستان چون خورشید را نماد نیکی می‎دانستند یا به عبارتی می‎توان گفت روز و روشنایی را به گونه‎ای دیگر می‎پرستیدند و از فردای این شب طولانی و با طلوع نو و مجدد خورشید بر مدت روزها افزوده می‎شود لذا شب یلدا را شب    شب زایش خورشید می‎خواندند. این جشن آریایی که در نزد ایرانیان آئین‎های خاص خود را دارد یک سنت باستانی است در واقع از آنجایی که روز یا روشنایی و نور خورشید نشانه‎هایی از وجود پروردگار بود و شب نشانه اهریمن یا شیطان لذا مردم بر این باور بودند که طولانی بودن روز به مثابه پیروزی نور با تاریکی است که ایرانیان باستان برای آن که از شر اهریمن درامان باشند ترجیح می‎دادند تا این شب طولانی را در کنار دیگر اعضای خانواده به صبح برسانند شنیده‎ها حاکی است که در گذشته ایرانیان با روشن کردن آتش از خورشید طلب برکت می‎کردند. به هر تقدیر آداب و رسومی که از دیرباز تاکنون در میان ایرانیان متداول بوده می‎توان به تفأل دیوان حافظ اشاره کرد در واقع خانواده‎های ایرانی با ارادت خاصی که به حضرت حافظ دارند پس از نیت کردن، پاسخ و فال دل   خویش را از میان اشعار دیوان حافظ جست‎وجو می‎کنند دیدار از بزرگان فامیل مثل پدربزرگ و مادربزرگ‎ها و نقل قصه برای کودکان یکی دیگر از آداب این شب است که ایرانیان به آن پایبندند، اما علاوه بر گرفتن فال حافظ، خواندن شاهنامه و دیدار از خویشان و بزرگان، خوردن انواع آجیل، تنقلات و خوراکی‎ها که به سبک و سلیقه مردم نواحی مختلف بستگی دارد نیز از دیگر رسوم متداول در این شب است در واقع در شهرها و نقاط مختلف ایران سعی می‎کنند تا سفره‎های رنگینی در این شب تدارک ببینند، اما جالب اینجاست که علاوه بر استفاده از میوه‎هایی مثل انار، خوردن هندوانه در شب یلدا از ضرورت خاصی برخوردار است زیرا ایرانیان بر این باورند که خوردن هندوانه موجب مقاومت بدن در مقابل سرمای زمستان می‎شود. شاید همه این آداب و رسوم و اعتقادات تنها بهانه‎ای است تا خانواده‎های ایرانی در محیطی شاد و آرام این شب طولانی را در کنار یکدیگر به صبح برسانند. يلدا در آثار شعرا فراوان به کار رفته است از جمله در غزل معروف حافظ: صحبت حکام ظلمت شب یلداست      نور زخورشید جوی بو که برآید 
که  این مسئله نشان از اهمیت شب یلدا در فرهنگ ایرانی دارد. از قدیم الایام در این شب در سراسر ایران جشن برپا می‎ شده که اگر ما به فرهنگ مردم مراجعه کنیم می‎بینیم در جابه‎جایی ایران از جمله در مناطق مرکزی ایران شب یلدا که شب اول چله بزرگ یا اولین شب دی ماه است جشن گرفته می‎شود. در این شب میوه‎های چون هندوانه، انار و میوه‎های فصل از جمله مرکبات استفاده می‎شود. در یکی از شهرهای گرمسار نیز متداول است که افراد یک قوم، یک قبیله یا خانواده دور یکدیگر جمع می ‎شوند و شب خروس پلو می‎خورند و پس از خوردن شام به نقل قصه، مثل‎ها و لطیفه‎ها می‎پردازند. در گیلان و دماوند در شب یلدا مردم این منطقه معتقدند خوردن میوه‎ها و تنقلاتی چون گلابی، سیب، برگه زردآلو، به ویژه هویج در شب یلدا موجب می‎شود تا در تابستان از گرما و از گزند حشرات درامان باشند! یکی از سنت‎های زیبا و جالب توجه که مناسبت‎ها و عیدهای مختلف از جمله شب یلدا در میان ایرانیان متداول بوده و هست می‎توان به تهیه هدایا از سوی پدر و مادر دختر و پسر برای تازه عروس و تازه داماد اشاره کرد که این هدایا روی خنچه‎ها حمل می‎شد. نکته حائز اهمیت این است که در اینگونه ایام و اعیاد همه مردم از فقیر و غنی به شادی و جشن می‎پردازند و همه با آن تنقلات ساده، سفره‎هایشان را رنگین می‎کنند.

اضافه کردن نظر

کد امنیتی
تازه سازی

اخبار تصویری